Do którego roku życia się rośnie? Wyjaśniamy proces wzrostu

Dla większości dziewcząt wzrost ustaje około 16–18 roku życia, natomiast u chłopców proces ten może trwać nawet do 20–22 lat. Różnice te wynikają z odmiennego tempa dojrzewania płciowego oraz momentu zamykania się płytek wzrostu w kościach długich. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule.

Jak przebiega wzrost na różnych etapach życia?

Najszybsze tempo wzrastania obserwuje się w pierwszym roku życia – noworodek może zwiększyć swoją długość nawet o 25 centymetrów w stosunku do wymiarów po urodzeniu. W kolejnych latach dynamika ta wyraźnie spada. Między 2. a 3. rokiem życia dziecko rośnie już tylko 5–6 cm rocznie, a w wieku wczesnoszkolnym przyrosty stabilizują się na poziomie 7–8 cm na rok.

Prawdziwe przyspieszenie zachodzi dopiero w okresie pokwitania. U dziewcząt pokwitaniowy skok wzrostu przypada przeciętnie na 12.–13. rok życia, a ich przyrost wynosi około 9,5 cm rocznie. Chłopcy wchodzą w tę fazę średnio dwa lata później i zyskują nieco więcej – nawet 10,5 cm na rok. To właśnie z powodu późniejszego startu oraz dłuższego czasu trwania okresu wzmożonego wydzielania hormonów mężczyźni osiągają wyższą sylwetkę.

Po ustąpieniu fazy szybkiego wzrostu szkielet stopniowo dojrzewa. Ostateczne zamknięcie nasadowych płytek wzrostu – struktur odpowiadających za wydłużanie kości – zatrzymuje dalsze zwiększanie wysokości ciała. Moment ten jest ściśle powiązany z zakończeniem dojrzewania płciowego i indywidualnymi predyspozycjami.

Co wpływa na ostateczny wzrost?

Predyspozycje genetyczne

Wysokość ciała dziecka w dużej mierze zależy od wzrostu rodziców. Na podstawie ich budowy można oszacować tzw. potencjał wzrostowy. Jeśli oboje są niscy, ich potomek najprawdopodobniej odziedziczy podobny wzorzec. Zdarza się jednak, że mimo wysokiego rodzeństwa, jedno z dzieci przejmuje geny odpowiedzialne za niższy wzrost po dalszych krewnych – na przykład dziadkach.

Dziedziczenie nie ogranicza się wyłącznie do cech ilościowych. Konstytucjonalne opóźnienie wzrastania i dojrzewania płciowego, stanowiące jedną z fizjologicznych odmian normy, również bardzo często występuje rodzinnie. Dzieci z tym wariantem rozwijają się wolniej od rówieśników, ale ostatecznie osiągają wzrost prawidłowy, tyle że w późniejszym terminie.

Hormony i odżywianie

Za regulację wzrostu odpowiada przede wszystkim hormon wzrostu (somatotropina), wydzielany przez przysadkę mózgową. Jego najintensywniejsze uwalnianie przypada na godziny nocne, zwłaszcza w fazie snu głębokiego. Z tego powodu regularny, nieprzerywany sen ma bezpośrednie przełożenie na prawidłowe wskaźniki wysokości ciała.

Równolegle istotną rolę odgrywają hormony tarczycy oraz odżywianie. Niedobór białka, wapnia czy witaminy D prowadzi do zahamowania rozwoju kości. Z kolei nadmiar cukrów prostych w diecie działa niekorzystnie – podwyższony poziom glukozy we krwi wywołuje wyrzut insuliny, która ogranicza produkcję hormonu wzrostu. Intensywny wysiłek fizyczny pobudza natomiast wydzielanie somatotropiny, ponieważ obniża stężenie glukozy.

Stan zdrowia dziecka również modyfikuje tempo wzrastania. Przewlekłe choroby nerek, wątroby, mukowiscydoza czy nieleczona celiakia często manifestują się niedoborem wzrostu znacznie wcześniej niż jakiekolwiek inne objawy.

Jak ocenić, czy wzrost dziecka jest prawidłowy?

Podstawowym narzędziem kontroli pozostają siatki centylowe, opracowane oddzielnie dla obu płci. Należy nanieść na nie wiek oraz aktualny pomiar długości lub wysokości ciała. Wyniki między 3. a 97. centylem uznaje się za mieszczące się w granicach normy, przy czym istotniejsza od pojedynczego odczytu jest obserwacja trendu w czasie.

Dla orientacji poniżej zamieszczono zakresy wzrostu uznawane za typowe w wybranych przedziałach wiekowych:

Oprócz samego pomiaru pomocne bywają również wskaźniki masy ciała BMI. Gdy obie wartości – wzrost i waga – odbiegają od przyjętych zakresów, konieczne jest pogłębienie diagnostyki przez pediatrę lub endokrynologa.

Kiedy wzrost może budzić niepokój?

Obniżenie wzrostu poniżej 3. centyla określa się mianem niskorosłości. Stanowi ona najczęstszy objaw choroby przewlekłej u dzieci, dlatego nigdy nie należy jej bagatelizować. W pierwszej kolejności wyklucza się niedożywienie – główną przyczynę zahamowania wzrostu w skali świata – a następnie bada funkcjonowanie narządów i gospodarkę hormonalną.

Wzrost dziecka poniżej 3. centyla zawsze wymaga poszerzonej diagnostyki, nawet jeśli żadne inne niepokojące symptomy nie występują.

Przyczyn wtórnego spowolnienia wzrastania jest wiele. Do najczęstszych należą: niedoczynność tarczycy, niedobór hormonu wzrostu, zaburzenia wchłaniania jelitowego oraz przewlekłe infekcje. Ocena wieku kostnego na podstawie zdjęcia RTG lewej ręki i nadgarstka pozwala stwierdzić, czy opóźnienie rozwoju szkieletu wynika jeszcze z fizjologii, czy już z procesu patologicznego.

Jak wspierać prawidłowy wzrost?

Codzienne nawyki mogą znacząco wpłynąć na wykorzystanie naturalnego potencjału wzrostowego. Warto skoncentrować się przede wszystkim na:

• zapewnieniu nieprzerwanego snu w zaciemnionym pomieszczeniu, bez ekranów na co najmniej dwie godziny przed położeniem się do łóżka,
• ograniczeniu słodyczy i napojów słodzonych, które hamują aktywność hormonu wzrostu,
• wprowadzeniu codziennej aktywności fizycznej – szczególnie intensywnych ćwiczeń obniżających poziom glukozy,
• suplementacji witaminy D w okresie jesienno-zimowym oraz dbaniu o podaż wapnia i białka w diecie,
• regularnym monitorowaniu pomiarów na siatce centylowej i reagowaniu na każde wyraźne spowolnienie tempa wzrastania.